Hoca Muhammed İslâm Cûybârî
Hâce
Hâce Muhammed İslâm Cûybârî (Hâce Muhammed İslâm b. Hâce Ahmed; «Hâce-i Cûybârî»), Buhara'nın beş asrı aşkın bir süre önde gelen ailesi olan Cûybârîlerin adını taşıyan atası ve aileyi Buhara vahasında güçlü bir kuvvete dönüştüren Nakşibendî şeyhidir. Mahdûm-i A'zam Seyyid Ahmed Hâcegî Kâsânî'nin halifelerinden biridir. Kaynak hayatını 1482-1563 tarihleriyle verir. «Cûybârî» adı, ailenin Buhara'nın hemen batısındaki Cûybâr köyündeki ikametgâhından gelir; bu köy XVI. yüzyılın sonlarında şehir surlarının içine alınmıştır. Ailenin ilk kamusal rolü, Buhara'nın batısındaki Sumitan'da bulunan ve eskiden beri kutsal sayılan Çâr Bekr türbesinin bekçiliğiydi. XVI. yüzyılda bu türbe Muhammed İslâm'ın nezaretindeydi. Kaynak, ailenin Buhara vahasının bütününde ve Özbek-Cengizli siyasetinde güçlü bir kuvvet olarak ancak onunla ortaya çıktığını, bu yüzden atalarından birinin değil onun Cûybârî hanedanının «kurucusu» sayıldığını yazar. Hâfız-ı Taniş'in Şerefnâme-i şâhî 'si onu, Abdullah b. İskender'in önderliğindeki Câni Beg kolunun Buhara'yı ele geçirmesiyle sonuçlanan mücadelenin merkezine yerleştirir ve arabulucu, kolaylaştırıcı ve destekçi olarak anlatır; Abdullah Buhara'yı 1557 baharının sonlarında aldı. Aralık 1558'de Buhara'ya gelen İngiliz Anthony Jenkinson onu şehrin «Metropolitane»i (büyük ihtimalle şeyhülislâm unvanını böyle anlamıştır) diye anar ve «kraldan daha çok itaat gördüğünü» yazar. Kaynak, Cûybârîlerin bu uzun dönemin büyük kısmında şeyhülislâmlık makamını da ellerinde tuttuklarını yazar. Kaynağa göre servetinin asıl kaynağı bugün kesin olarak belirlenemez; Çâr Bekr türbedarı olarak ve Buhara'da hüküm süren (1540-50) Abdülazîz Han'ın annesinin mürşidi sıfatıyla bu hanımdan gördüğü himayeye bağlanabileceği ileri sürülmüştür. Mülk alımına dair bilinen en eski belge 15 Ağustos 1544 tarihlidir: Cûybâr'da iki küçük ev için ödenmiş 55 tanga. Bir aydan kısa süre sonra Rûd-ı Şehr tümenindeki Kasr-ı Lût köyünü üç bin tangaya satın aldı; satıcı, sonradan (1561'den itibaren) han olan Câni Beg kolundan İskender Sultan'dı. İlk alımdan Buhara'nın fethine kadar geçen on üç yılda kırk beş mülk için yaklaşık yirmi bin tanga, fetihten 1563'e kadar ise 137 mülk için otuz beş bine yakın tanga harcadı. Kaynak, onun zamanından itibaren bu servetin büyük kısmının mescid, medrese, hankah, köprü, kanal ve kervansaray gibi kamu eserlerine ayrıldığını kaydeder. Hâcegân/Nakşibendî bağı, XVII. yüzyıl aile biyografı Muhammed Tâlib Cûybârî tarafından ondan Mahdûm-i A'zam Ahmed Kâsânî, Mevlânâ Muhammed Kādî (ö. 1515), Ubeydullah Ahrâr (ö. 1490) ve Bahâeddin Nakşibend'in (ö. 1389) üç büyük halifesinden Yâkub Çerhî (ö. 1447) yoluyla Bahâeddin Nakşibend'e kadar götürülür. Çâr Bekr maddesi onu «Nakşibendî şeyhlerinin Hâcegî kolunun başı» olarak tanıtır. Kaynak vefatını 14 Ekim 1563 olarak verir (Dahbîdiyye maddesinde 971/1563). Geride üç oğul bıraktı; babasının ölümünde otuzlu yaşlarının başında bulunan Hâce Sa'd (ö. Zilhicce 997/Ekim 1589), sonraki çeyrek asır boyunca ailenin rakipsiz reisi oldu. Tesir Halkası — Kaynak, XVI. yüzyılda çağdaşlarının aile reisine «mürşid» unvanını verdiğini ve Hâcegân silsilesindeki yerlerinin onların mânevî güç sahibi kimseler olarak görülmesini sağladığını yazar. Edebî zevkin önde gelen hakemlerinden Nisârî Buhârî onu kendi mürşidi olarak anar ( Müzekkir-i ahbâb ); Şeybânî hükümdarı Abdullah Han da onu ve halefi Hâce Sa'd'ı böyle görüyordu. Bedreddin Keşmîrî'nin Ravzatü'r-rıdvân 'ı, Muhammed İslâm ile Hâce Sa'd'ın dönemlerinin elliden fazla siyasî şahsiyetiyle yazışmalarını uzun bölümler hâlinde içerir. Aile hakkında XVI-XVII. yüzyıllarda yazılan menâkıb ve biyografi eserleri arasında Hüseyin es-Serahsî'nin 1580'e kadar yazılmış Sa'diyye 'si, Keşmîrî'nin Ravzatü'r-rıdvân 'ı ve Hâce Sa'd'ın torunu Muhammed Tâlib'in 1663-64'te yazdığı Matlabü't-tâlibîn 'i vardır. Aile, Sovyet devrimine kadar Buhara'da sosyal, iktisadî ve siyasî bir güç olarak kaldı. Türbesi ve Külliyesi — Ailenin merkezi Çâr Bekr türbesi ve kabristanıydı; kaynak, aile fertlerinin çoğunun sonunda buraya defnedildiğini yazar, Muhammed İslâm'ın kabrini ise adıyla anmaz. «Dört Bekir» anlamına gelen Çâr Bekr, Buhara'nın Şîrgerân Kapısı'nın yaklaşık 5 km dışında, Sumitan (Samtin) köyü yakınındaki aile nekropolüdür ve Cûybârî şeyhlerinin soylarını bağladıkları Ebû Bekir'in hürmet gören kabri etrafında gelişmiştir. Şeybânî Abdullah Han 966/1558-59'da burada bir mescid, bir medrese ve bir hankahtan oluşan bir külliye kurulmasını emretti; külliye 976/1569'a kadar tamamlandı ve Şîrgerân Kapısı'ndan nekropole ağaçlı bir yol açıldı. Külliye bir platform üzerinde, orta avlulu olarak durur: avluyu iki yandan mescid ve hankah kuşatır, bunları avluya bakan iki kat revaklı uzun ve dar medrese birbirine bağlar; dördüncü yan açıktır. Çinili taçkapıları ve yüksek kasnaklara oturan kubbeleri nekropoldeki alçak yapıların üzerinde yükselir; iç mekânların en dikkat çekici unsuru, kubbe yüzeylerini küçük yüzeylere bölen kesişen kaburga sistemleridir. Çekirdek yapıların ötesinde aile türbeleri, küçük çitli avlular, yollar ve çok sayıda mezar taşıyla geniş bir kabristan uzanır; XX. yüzyılda buraya Buhara'daki Kalân Minaresi'ni andıran küçük bir minare eklenmiştir. JUYBĀRIS maddesi, ailenin vakıf siyasetinin başarısının Çâr Bekr'in medrese, mescid ve hankah külliyesi gibi büyük kurumların ayakta kalmasına yansıdığını belirtir.